A je mi, ka, tigër, lepur, dragua, gjarpër, kalë, dhi, majmun, gjel, qen apo derr?
Kjo pyetje lidhet me zodiakun kinez, një sistem i lashtë astrologjik që edhe sot ka rëndësi në kulturën kineze dhe në shumë vende të botës. I mbushur me mite dhe legjenda, ky sistem i lidh vitet me 12 kafshë dhe u atribuon njerëzve tipare karakteri sipas kafshës së vitit kur kanë lindur.
Viti i Ri Kinez 2026 do të jetë Viti i Kalit.
Por si lindi zodiaku dhe pse është ende i rëndësishëm sot?
Origjina e lashtë
Zodiaku kinez, i njohur edhe si Sheng Xiao ose Shu Xiang, ka një origjinë të paqartë. Sipas legjendës, ai lindi nga një garë mes kafshëve, e organizuar nga Buda ose nga Perandori i Xhades, një figurë hyjnore në besimet popullore kineze.
Një version tregon se Perandori i Xhades ftoi të gjitha kafshët në një garë për të vendosur rendin e tyre në kalendar. Rendi me të cilin ato kaluan një lumë ose mbërritën në pallat përcaktoi vendin e tyre në cikël. Cikli 12-vjeçar fillon me Vitin e Miut dhe mbaron me Vitin e Derrit.
Sipas mitit, miu doli i pari sepse u tregua i zgjuar: hipi mbi shpinën e kaut dhe në fund kërceu përpara tij.
Një tjetër version thotë se kafshët nuk garuan, por morën pjesë në një banket të organizuar nga Buda para se ai të largohej nga Toka. Rendi me të cilin u paraqitën në banket përcaktoi vendin e tyre në zodiak.
Megjithëse nuk dihet saktësisht kur u krijua zodiaku, 12 kafshët përdoreshin që në periudhën e Shteteve Ndërluftuese (shek. V–III p.e.s.). Rreth viteve 550 të erës sonë, sistemi u përhap gjerësisht dhe kafshët u kthyen në stereotipe të njohura që përdoren edhe sot.
Cikli 12-vjeçar
Zodiaku 12-vjeçar i bazuar në kalendarin hënor është më i njohuri në Kinë, por nuk është i vetmi sistem. Ekziston edhe sistemi i 28 Yjësive, që ndjek lëvizjen e hënës gjatë vitit. Po ashtu, sistemi i "Degëve dhe Trungjeve" përdoret për të zgjedhur data të favorshme.
Në të kaluarën, ngjarjet astronomike lidhen me fatin dhe qeverisjen. Astronomët në oborret perandorake ishin figura shumë të rëndësishme. Ata përgatisnin kalendarin dhe shenjat qiellore interpretoheshin si tregues nëse sundimtari ishte "në përputhje me qiellin". Vetëm astronomët e dinastisë në pushtet kishin të drejtë të hartonin kalendarin.
Me kalimin e kohës, zodiaku u bë pjesë e traditës popullore dhe u përhap te njerëzit e zakonshëm.
Disa studiues mendojnë se cikli 12-vjeçar mund të jetë frymëzuar nga lëvizja e planetit Jupiter në qiell, i cili ka një cikël të ngadaltë rreth 12 vjet.
Edhe kultura të tjera të ndikuara nga Kina kanë zodiak të ngjashëm, por me ndryshime. Në Kore përdoret delja në vend të dhisë. Në Vietnam, bualli i ujit zë vendin e kaut dhe macja zëvendëson lepurin.
Zodiaku në kulturën moderne
Edhe pse origjina e tij nuk është plotësisht e qartë, zodiaku ka mbijetuar për shekuj dhe ka ndikim të fortë në kulturën kineze. Ai përdoret shpesh në zgjedhjen e emrave dhe shumë njerëz besojnë se viti i lindjes ndikon në personalitet, fat dhe jetë familjare.
Këto besime janë pjesë e besimit popullor kinez. Pas përfundimit të Revolucionit Kulturor, kur traditat u shtypën, interesimi për to u rrit sërish. Në vitin 2012, rreth 55% e popullsisë së Kinës besohej se ndiqte forma të besimit popullor.
Besimi në zodiak ka ndikuar edhe në norma lindjesh. Në vitet 1976 dhe 1988, që ishin Vite të Dragoit, u regjistruan më shumë lindje, sepse besohet se fëmijët e lindur në Vitin e Dragoit do të kenë fat dhe sukses.
Edhe pse nuk ka prova shkencore që shenja e lindjes ndikon në personalitet apo fat, besimi në të ndikon në sjellje. Në Kinë, zodiaku ka ndikuar në martesë, mënyrën si prindërit investojnë tek fëmijët dhe madje edhe në punësim.
Studime tregojnë se njerëzit priren të shmangin rrezikun gjatë vitit të tyre të zodiakut, pasi ai shpesh konsiderohet vit me më pak fat. Një studim i vitit 2022 zbuloi se gjatë vitit të shenjës së tyre, njerëzit preferojnë investime më të sigurta. E njëjta gjë është vënë re edhe tek drejtues kompanish.
2026: Viti i Kalit
Sot, zodiaku njihet në mbarë botën dhe festimet e Vitit të Ri Hënor shpesh bazohen në simbolikën e tij.
Kali lidhet me përgjegjësi, qëndrueshmëri dhe energji, por edhe me shpirt të lirë dhe pavarësi të fortë. Sipas zodiakut kinez, viti 2026 mund të sjellë mundësi, forcë dhe aventura./©SYRI.net