Nga: Dedë Palokaj
Rasti i Arlinda Zekajt dhe dështimi i familjes, shoqërisë dhe institucioneve shtetërore për ta mbrojtur jetën e gruas. Mos pritni që një grua të vritet për ta besuar. Mos pritni një funeral për të kërkuar përgjegjësi. Mos pritni tragjedinë e radhës për të ndryshuar atë që mund të ndryshohet sot. Kur një predikues fetarë thotë se gruaja duhet të rrihet, se ajo duhet të durojë çdo poshtërim ose se burri ka të drejtë ta ndëshkojë fizikisht për mosbindje, pasojat nuk janë vetëm fetare.
Kur paralajmërimi nuk arrin ta shpëtojë jetën
Ka ngjarje që nuk mund të trajtohen vetëm si lajme të zeza të ditës. Ato kërkojnë që shoqëria të ndalet, ta shikojë veten në pasqyrë dhe të pyesë me ndershmëri: Ku kemi dështuar? Çfarë nuk kemi bërë? Pse një grua mund të kërkojë ndihmë, të paralajmërojë për rrezikun që i kanoset dhe, megjithatë, të mos arrijë të mbijetojë?
Por përtej këtyre pyetjeve, ekziston edhe një tjetër, po aq e dhimbshme: Pse kaq shumë njerëz heshtin kur dikush përjeton dhunë? Pse shpesh e keqja shihet, dëgjohet dhe përflitet, por kaq rrallë kundërshtohet me guxim?
Heshtja që vret nuk është gjithmonë heshtje e pafajshme. Ndonjëherë ajo lind nga frika, herë të tjera nga indiferenca, nga mendësia se problemet familjare duhet të mbeten brenda mureve të shtëpisë, ose nga bindja e gabuar se nuk duhet të ndërhyjmë në punët e të tjerëve. Por kur një grua kërcënohet, dhunohet dhe jeton në frikë, dhuna nuk është më një çështje private. Ajo bëhet një çështje e sigurisë, e dinjitetit njerëzor dhe e përgjegjësisë së të gjithëve.
Të heshtësh përballë një rreziku të njohur mund të nënkuptojë ta lësh viktimën vetëm në çastin kur ajo ka më shumë nevojë për ndihmë. Një telefonatë, një denoncim, një dëshmi e sinqertë apo një ndërhyrje e përgjegjshme mund të bëjnë dallimin mes jetës dhe vdekjes.
Sigurisht, përgjegjësia për vrasjen i takon autorit të saj. Heshtja e shoqërisë nuk e zhvendos fajin nga dhunuesi te të tjerët. Por ajo na detyron të pyesim nëse kemi bërë gjithçka që ishte e mundur për ta parandaluar tragjedinë.
Një shoqëri nuk matet vetëm me ligjet që miraton, por edhe me guximin që tregon për ta mbrojtur njeriun kur ai është në rrezik. Sepse dhuna rritet aty ku dhunuesi ndihet i paprekshëm, viktima ndihet e pambrojtur dhe dëshmitarët zgjedhin të mos flasin.
Heshtja nuk duhet të jetë më mburojë për dhunën. Ajo duhet të thyhet me guxim, përgjegjësi dhe solidaritet njerëzor. Asnjë grua nuk duhet të mbetet vetëm duke kërkuar mbrojtje. Dhe asnjë shoqëri nuk duhet të zgjohet vetëm pasi një jetë është shuar.
Vrasja e Arlinda Zekajt në Pejë, më 25 tetor 2026, është një tragjedi që kërkon më shumë sesa shprehje pikëllimi, zemërim të çastit dhe premtime politike. Sipas raportimeve publike, Arlinda kishte raportuar dhunën në familje dhe, vetëm tri ditë para vrasjes, i ishte drejtuar Prokurorisë me një kërkesë për ndërhyrje. Ajo kishte shprehur shqetësimin për mbrojtjen e saj dhe për zbatimin e vendimeve që lidhen me rastin. Pas vrasjes, autoritetet kanë nisur shqyrtimin e veprimeve institucionale për të përcaktuar nëse ka pasur lëshime dhe përgjegjësi. Këto përgjegjësi duhet të vërtetohen përmes hetimeve të pavarura dhe jo përmes gjykimeve të parakohshme publike. Megjithatë, faktet e bëra publike mjaftojnë për të ngritur një pyetje të rëndë: a po e kuptojnë institucionet tona se çfarë do të thotë të jesh një grua që kërkon mbrojtje nga një rrezik real?
Arlinda nuk duhet të kujtohet vetëm si emri i radhës në një kronikë të zezë. Rasti i saj duhet të bëhet një pikë kthese në mënyrën se si e kuptojmë dhunën ndaj grave dhe përgjegjësinë që kemi për ta parandaluar atë.
Një shoqëri nuk mund të pretendojë se respekton jetën, familjen, traditën, moralin dhe besimin, nëse nuk arrin ta mbrojë një grua që shpreh frikën për jetën e saj. Nuk mund të mjaftohemi me pyetjen se kush e kreu aktin e fundit të dhunës. Duhet të pyesim edhe se çfarë e parapriu atë, cilat paralajmërime u dhanë, kush duhej të vepronte dhe pse mbrojtja nuk arriti ta garantonte sigurinë.
Sepse, në shumë raste, vrasja nuk shfaqet si një ngjarje krejtësisht e papritur. Ajo mund të vijë pas një historie kërcënimesh, poshtërimesh, kontrolli, dhune psikologjike, frikësimi dhe përpjekjesh të përsëritura të viktimës për të kërkuar ndihmë. Prandaj, çështja nuk është vetëm se si ta dënojmë dhunën pasi ndodh. Çështja është se si ta njohim, ta ndalim dhe ta parandalojmë para se të jetë tepër vonë.
Ku fillon vrasja e një gruaje?
A fillon në martesë? Në familje? Në fëmijëri? Në shkollë? Në mungesën e edukimit? Në interpretimet e gabuara fetare? Apo në institucionet që nuk reagojnë në kohë? Përgjigjja nuk është e thjeshtë, sepse as dhuna ndaj grave nuk ka vetëm një shkak. Ajo mund të ushqehet nga disa faktorë që ndërthuren: bindja se burri ka të drejtë ta kontrollojë gruan, edukimi që e mëson djalin se duhet të sundojë, heshtja e familjes, mungesa e aftësive për të zgjidhur konfliktet pa dhunë, tolerimi i kërcënimeve dhe moszbatimi efektiv i ligjit.
Megjithatë, një dallim duhet të jetë i qartë: këta faktorë mund ta ndihmojnë shpjegimin e dhunës, por nuk e arsyetojnë atë. Përgjegjësia për veprën i takon atij që e kryen. Historia familjare, mungesa e arsimit, alkooli, xhelozia apo bindjet kulturore nuk e shndërrojnë dhunën në diçka të pranueshme.
Organizata Botërore e Shëndetësisë e lidh dhunën ndaj grave me pabarazinë gjinore dhe me faktorë individualë, familjarë, shoqërorë e institucionalë. Ndër ta përfshihen përvojat e dhunës në fëmijëri, dëshmimi i dhunës brenda familjes, qëndrimet që e normalizojnë atë dhe sjelljet kontrolluese në marrëdhëniet intime. Kjo do të thotë se parandalimi duhet të fillojë shumë përpara se një konflikt të arrijë në pikën e rrezikut për jetën. (OBSH, Violence against women, 18 qershor 2026).
Dhuna mund të fillojë me një fyerje që quhet shaka, me një ndalim që quhet kujdes, me një kërcënim që quhet nervozizëm ose me një kontroll të vazhdueshëm që paraqitet si dashuri. Kur këto sjellje përsëriten, ato mund të krijojnë një marrëdhënie ku njëri partner merr pushtet mbi tjetrin, ndërsa tjetri mësohet të jetojë me frikën se çfarë do të ndodhë nesër.
Jo çdo martesë me konflikte përfundon në dhunë dhe jo çdo rast dhune çon në vrasje. Por çdo kërcënim serioz duhet të merret seriozisht, sidomos kur përsëritet, kur shoqërohet me kontroll, përndjekje, dhunë të mëparshme ose mosrespektim të masave mbrojtëse. Prandaj, vrasjen e gruas nuk duhet ta shohim vetëm në çastin e fundit. Duhet të mësojmë ta dallojmë rrugën që mund ta çojë dhunuesin drejt saj dhe të ndërhyjmë para se kjo rrugë të përfundojë në tragjedi.
Martesa dhe familja: vend i dashurisë apo hapësirë e pushtetit?
Martesa dhe familja duhet të jenë vendet ku njeriu gjen siguri, respekt, përkrahje dhe mundësinë për të qenë vetvetja. Aty duhet të mësohen dashuria, përgjegjësia, durimi, falja dhe zgjidhja e mosmarrëveshjeve pa poshtërim e pa dhunë.
Por familja mund të shndërrohet edhe në një hapësirë ku dhuna fshihet pas dyerve të mbyllura dhe ku fjala “nder” përdoret për të mbrojtur reputacionin e familjes, jo jetën e personit që po vuan. Këtu qëndron një nga problemet më të rënda të shoqërisë sonë: ende ekziston bindja se ajo që ndodh brenda martesës është çështje private dhe se të tjerët nuk duhet të ndërhyjnë.
Kjo mendësi është e rrezikshme. Privatësia e familjes nuk mund të përdoret si mburojë për dhunën. Shtëpia nuk është territor ku ligji pushon së vepruari. Martesa nuk është kontratë që ia jep njërit bashkëshort të drejtën mbi trupin, lirinë dhe jetën e tjetrit.
Burri nuk e zotëron gruan. Gruaja nuk është pronë e burrit. As martesa, as bashkëjetesa, as lindja e fëmijëve nuk i japin askujt të drejtë të kërcënojë, të rrahë, të poshtërojë apo të vrasë partnerin.
Edhe ndarja e një martese duhet kuptuar drejt. Fundi i një marrëdhënieje mund të sjellë dhimbje, zemërim, konflikte për pronën, kujdestarinë e fëmijëve ose të ardhmen familjare. Por asnjë nga këto nuk e justifikon dhunën. Refuzimi i një gruaje për të vazhduar një marrëdhënie nuk është arsye për ta ndëshkuar atë. Askush nuk ka të drejtë ta kthejë humbjen e kontrollit mbi partneren në kërcënim për jetën e saj.
Po aq e rëndësishme është të kuptojmë se pajtimi nuk mund të imponohet. Një familje mund të ketë vlerë të madhe, por ruajtja e saj nuk mund të bëhet me çmimin e sigurisë së gruas. Nuk mund t'i kërkojmë një viktime të kthehet në një mjedis të rrezikshëm vetëm që familja të mos ndahet ose që rrethi shoqëror të mos flasë.
Falja është zgjedhje personale dhe mund të jetë pjesë e një procesi shërimi. Por falja nuk e zëvendëson drejtësinë, nuk e heq përgjegjësinë penale dhe nuk e detyron viktimën të qëndrojë pranë dhunuesit.
Nëse duam familje të shëndosha, duhet të ndërtojmë marrëdhënie ku bashkëshortët janë partnerë të barabartë në dinjitet, ku dallimet zgjidhen me komunikim dhe ku askush nuk jeton nën kërcënimin e tjetrit. Familja nuk shpëtohet duke heshtur për dhunën. Ajo shpëtohet duke e ndalur dhunën.
Fëmijëria: aty ku mësohet respekti, por edhe aty ku mund të mësohet dhuna
A fillon problemi në fëmijëri? Në një pjesë të rasteve, po. Jo sepse çdo fëmijë që rritet në një familje të dhunshme do të bëhet dhunues, por sepse fëmijëria është periudhë vendimtare për të mësuar se si trajtohen njerëzit, si zgjidhen konfliktet dhe çfarë do të thotë të respektosh tjetrin.
Një djalë që rritet duke parë babanë ta fyejë nënën, ta kërcënojë ose ta godasë, mund të fillojë ta konsiderojë këtë sjellje si pjesë normale të marrëdhënieve familjare. Nëse askush nuk ia shpjegon se ajo është e gabuar, rreziku është që ai ta përsërisë modelin në jetën e vet.
Një vajzë që rritet duke dëgjuar se duhet të durojë gjithçka për hir të familjes, se duhet të heshtë për të mos e turpëruar shtëpinë ose se burri ka të drejtë ta ndëshkojë, mund të mësohet ta ngatërrojë dashurinë me vuajtjen dhe durimin me nënshtrimin. Këto nuk janë fate të pashmangshme, por modele të dëmshme që duhen ndërprerë.
Prindërit kanë përgjegjësi të madhe. Ata duhet t'i mësojnë djemtë se burrëria nuk matet me forcën për ta frikësuar një grua, por me aftësinë për të marrë përgjegjësi, për të kontrolluar zemërimin dhe për të respektuar lirinë e tjetrit. Vajzat duhet të rriten me bindjen se dinjiteti i tyre nuk varet nga miratimi i një burri, se nuk janë fajtore për dhunën që përjetojnë dhe se kanë të drejtë të kërkojnë ndihmë. Por edukimi nuk duhet të jetë i ndryshëm për djemtë dhe vajzat në çështjen e dinjitetit. Të dy duhet të mësohen se askush nuk ka të drejtë të përdorë forcën për të imponuar vullnetin e vet.
Nuk mjafton t'u themi fëmijëve “mos u rrihni”. Duhet t'u tregojmë me shembull se si kërkohet falje, si zgjidhet një mosmarrëveshje, si respektohet një “jo” dhe si pranohet që njeriu tjetër mund të ketë mendim, dëshira dhe vendime të ndryshme nga tonat.
Nëse prindërit kërkojnë bindje të verbër, por nuk japin shembullin e respektit, edukimi mbetet vetëm fjalë. Nëse kërkojnë që vajza të jetë e urtë, ndërsa djalit ia falin çdo sjellje agresive me arsyetimin se “është djalë”, ata po ndërtojnë një standard të dyfishtë. Dhe ky standard mund të shndërrohet në një problem serioz kur fëmijët rriten.
Parandalimi i dhunës ndaj grave, pra, nuk fillon vetëm në polici apo në gjykatë. Ai fillon edhe në mënyrën si flasim në shtëpi, si i trajtojmë bashkëshortet tona dhe çfarë sjelljesh ua falim djemve duke menduar se janë shprehje të burrërisë.
Mungesa e arsimit dhe edukimit: diploma nuk e garanton karakterin
A është mungesa e arsimit një shkak i vrasjeve të grave? Mund të jetë një faktor që lidhet me rrezikun e dhunës, por nuk mund të konsiderohet shpjegimi i vetëm dhe as kusht i domosdoshëm.
Ka njerëz me arsim të ulët që i trajtojnë gratë me dinjitet dhe ka njerëz me diploma të larta që ushtrojnë kontroll, dhunë psikologjike ose fizike. Prandaj, duhet të dallojmë arsimin formal nga edukimi njerëzor.
Arsimi i hap mendjen njeriut, i zgjeron mundësitë dhe mund ta ndihmojë të kuptojë ligjin, të drejtat e njeriut dhe pasojat e sjelljeve të dhunshme. Por diploma, vetvetiu, nuk e bën njeriun të drejtë, të ndershëm apo të aftë për të dashur.
Edukimi i vërtetë përfshin respektin, vetëpërmbajtjen, ndjeshmërinë ndaj vuajtjes së tjetrit, aftësinë për të pranuar refuzimin dhe gatishmërinë për të zgjidhur konfliktet pa kërcënime.
Prandaj, shkolla nuk duhet të kufizohet vetëm te matematika, historia, gjuha dhe përgatitja profesionale. Ajo duhet t'i ndihmojë nxënësit të kuptojnë barazinë në dinjitet, kufijtë personalë, marrëdhëniet e shëndosha dhe pasojat e dhunës.
Duhet të mësojnë se xhelozia nuk është provë dashurie; se kontrollimi i telefonit, izolimi nga miqtë, ndalimi i punësimit ose kërcënimi për t'ia marrë fëmijët partneres nuk janë sjellje normale të një marrëdhënieje të shëndoshë. Duhet të mësojnë se zemërimi është emocion njerëzor, por dhuna është sjellje për të cilën njeriu duhet të mbajë përgjegjësi.
Po aq i rëndësishëm është edukimi i prindërve dhe i të rriturve. Nuk mund të presim që fëmijët të ndërtojnë marrëdhënie të shëndosha nëse vetë të rriturit ua mësojnë të kundërtën me fjalë dhe me shembuj.
Në këtë drejtim, edhe mediat kanë përgjegjësi. Nuk duhet që vrasja e një gruaje të paraqitet si një histori sensacionale, ku përsëriten hollësitë e dhunës dhe jeta private e viktimës, ndërsa harrohen paralajmërimet, mekanizmat e mbrojtjes dhe përgjegjësitë e atyre që duhej të ndërhynin. Duhet të flasim për dhunën pa e fajësuar viktimën, pa e romantizuar xhelozinë dhe pa e paraqitur krimin si një shpërthim të pashpjegueshëm që nuk mund të parandalohej. Arsimi duhet ta pajisë shoqërinë jo vetëm me njohuri, por edhe me ndërgjegje.
Kur feja përdoret për ta justifikuar dhunën
Një çështje veçanërisht e ndjeshme, por që nuk duhet shmangur, është ndikimi i interpretimeve fetare në mënyrën se si trajtohen gratë. Në shoqërinë tonë, si në shumë shoqëri të tjera, feja ka ndikim në jetën familjare dhe në formimin moral të njerëzve. Prandaj, fjalët e një kleriku mund të kenë peshë të madhe. Ato mund të nxisin respektin, përgjegjësinë dhe pajtimin, por mund të keqpërdoren edhe për të përforcuar bindjen se burri ka autoritet të pakufizuar mbi gruan.
Kur një predikues thotë ose nënkupton se gruaja duhet të rrihet, se ajo duhet të durojë çdo poshtërim ose se burri ka të drejtë ta ndëshkojë fizikisht për mosbindje, pasojat nuk janë vetëm fetare. Ato mund të ndikojnë në mënyrën se si njerëzit e kuptojnë martesën dhe kufijtë e sjelljes së pranueshme.
Edhe më shqetësuese është kur jepen rregulla ose udhëzime se si duhet të rrihet gruaja, sikur dhuna fizike të mund të përligjet përmes disa kufizimeve apo procedurave fetare. Ky është një primitivizëm i tmerrshëm, që cenon dinjitetin njerëzor dhe e shndërron martesën nga një bashkësi dashurie, respekti dhe përgjegjësie në një marrëdhënie nënshtrimi dhe frike. Asnjë interpretim fetar nuk duhet të përdoret për ta shndërruar dhunën ndaj gruas në një të drejtë të burrit.
Asnjë tekst fetar nuk duhet të përdoret si alibi për të shmangur përgjegjësinë ligjore. Dhe asnjë autoritet shpirtëror nuk duhet ta zëvendësojë policinë, gjykatën apo mekanizmat profesionalë të mbrojtjes kur një grua ndodhet në rrezik. Besimi duhet ta nxisë njeriun të bëhet më i drejtë, jo të ndihet më i fuqishëm mbi tjetrin. Duhet ta mësojë të përmbajë egon, jo ta shndërrojë atë në pushtet mbi bashkëshorten. Martesa nuk mund të kuptohet si licencë për dominim.
Një shoqëri e lirë duhet të lejojë diskutimin kritik të interpretimeve fetare, ashtu siç duhet të mbrojë lirinë e besimit. Klerikët kanë një mundësi dhe përgjegjësi të veçantë për ta bërë të qartë se dhuna në familje nuk është mënyrë për ta zgjidhur mosmarrëveshjen dhe se asnjë grua nuk duhet të vihet përballë zgjedhjes së rrezikshme ndërmjet sigurisë së saj dhe presionit për ta ruajtur martesën me çdo kusht.
Kur një grua kërkon ndihmë, përgjigjja nuk mund të jetë: “Duro, se kështu e kërkon familja” ose “Nënshtrimi është detyrë e jotja”. Përgjigjja duhet të jetë: “Jeta jote ka vlerë. Dhuna nuk është e pranueshme. Le të gjejmë një mënyrë të sigurt për të të mbrojtur”. Feja nuk duhet të bëhet strehë e dhunuesit. Ajo duhet të jetë burim i dinjitetit, i përgjegjësisë dhe i mbrojtjes së jetës.
Tradita dhe mentaliteti patriarkal: kur gruaja shihet si pronë
Një nga pengesat më të thella në luftën kundër dhunës është mentaliteti që e konsideron burrin si autoritetin e fundit të familjes dhe gruan si person që duhet të bindet. Ky mentalitet mund të shfaqet në shprehje që dëgjohen përditë: “Burri e ka fjalën e fundit”, “Gruaja duhet të durojë”, “Mos e prish familjen”, “Çfarë do të thonë njerëzit?” ose “Këto janë punë të shtëpisë”.
Jo çdo traditë është e dëmshme dhe jo çdo familje tradicionale është e dhunshme. Familja, lidhjet ndërmjet brezave, kujdesi për fëmijët dhe solidariteti familjar janë vlera të rëndësishme. Problemi fillon kur tradita përdoret për të mbrojtur pabarazinë dhe kur autoriteti shndërrohet në të drejtë për të kontrolluar jetën e tjetrit.
Një grua nuk humb të drejtat e saj sepse është bashkëshorte. Ajo nuk humb të drejtën për të punuar, për të pasur mendim, për të zgjedhur shoqërinë e saj, për të kërkuar ndihmë apo për t'u larguar nga një marrëdhënie e rrezikshme.
Nëse një burrë e konsideron largimin e gruas si fyerje personale, si humbje nderi ose si sfidë ndaj autoritetit të tij, ai duhet të kuptojë se asnjë ndjenjë e tij nuk i jep të drejtë ta ndëshkojë atë. Nderi nuk mbrohet duke e frikësuar gruan. Nderi mbrohet duke respektuar dinjitetin e saj.
Një shoqëri që shqetësohet më shumë për fjalët e fqinjëve sesa për sigurinë e një gruaje e ka humbur drejtimin moral. Një familje që e këshillon viktimën të heshtë për të mos e turpëruar shtëpinë nuk po e mbron familjen; po e mbron problemin nga zbulimi.
Edhe të afërmit kanë përgjegjësi. Nëse e dinë se një grua kërcënohet, se kontrollohet ose se përballet me dhunë të përsëritur, nuk duhet ta minimizojnë rrezikun me arsyetime si “do t'i kalojë”, “është nervoz” ose “janë grindur edhe më parë”. Nuk është detyrë e familjarëve të zëvendësojnë profesionistët, por është detyrë njerëzore të mos e lënë viktimën vetëm dhe të ndihmojnë që ajo të arrijë te shërbimet e duhura. Tradita që e mbron njeriun është vlerë. Tradita që e detyron të heshtë përballë dhunës duhet të ndryshojë.
Kur viktima paralajmëron, institucionet duhet të veprojnë
Rasti i Arlinda Zekajt e zhvendos vëmendjen nga përgjegjësia individuale e autorit të dyshuar edhe te pyetja se si funksionon sistemi i mbrojtjes së viktimave.
Sipas raportimeve publike, Arlinda kishte kërkuar ndihmë nga institucionet, kishte raportuar dhunën dhe kishte kërkuar ndërhyrje lidhur me zbatimin e vendimeve përkatëse. Pas vrasjes, Kryeprokurori i Shtetit kërkoi raport të detajuar për trajtimin e rastit, ndërsa Inspektorati Policor i Kosovës u ngarkua të shqyrtojë veprimet policore. Këto janë hapa të nevojshëm për sqarimin e asaj që ndodhi, por hetimet duhet të përfundojnë me gjetje të qarta dhe me përgjegjësi konkrete, nëse vërtetohen shkelje. (Radio Evropa e Lirë, 26 tetor 2026).
Duhet të shmangim dy gabime. I pari është të shpallim fajtorë individë të caktuar pa përfunduar hetimet. I dyti është të përdorim ekzistencën e hetimeve si arsye për të mos bërë pyetje legjitime mbi funksionimin e institucioneve.
Kur një grua raporton kërcënime, sistemi duhet të vlerësojë rrezikun në mënyrë serioze, të dokumentojë historinë e dhunës dhe të marrë parasysh nëse kërcënimet janë përsëritur ose nëse masat e mëparshme janë shkelur. Nuk mjafton të regjistrohet ankesa dhe të pritet që konflikti të zgjidhet vetë.
Policia, prokuroria, gjykatat, qendrat për punë sociale dhe shërbimet për mbrojtjen e viktimave kanë role të ndryshme, por duhet të bashkëpunojnë. Informacioni nuk duhet të humbasë ndërmjet institucioneve. Vendimet mbrojtëse duhet të zbatohen, ndërsa çdo pengesë duhet të trajtohet me urgjencën që kërkon rreziku.
Një urdhër mbrojtjeje nuk duhet të mbetet vetëm një dokument. Ai duhet të shoqërohet me masa konkrete, me përcaktim të qartë të përgjegjësive dhe me kontroll për të parë nëse viktima është realisht e sigurt.
Në rastet kur rreziku është i lartë, duhet të ekzistojë një plan i individualizuar sigurie. Ky plan mund të përfshijë strehim të sigurt, kontakt të vazhdueshëm me shërbimet përkatëse, vlerësim të përsëritur të rrezikut dhe masa të tjera të përshtatshme sipas ligjit dhe rrethanave.
Nuk është e mjaftueshme që institucionet të reagojnë vetëm pasi një grua është vrarë. Nuk mjafton të hapet një hetim pas tragjedisë, të mbahen konferenca për media dhe të premtohet se raste të tilla nuk do të përsëriten.
Pyetja më e rëndësishme është: çfarë bëri sistemi kur ajo ishte ende gjallë dhe kërkonte ndihmë? Kjo pyetje nuk është sulm ndaj çdo punonjësi policor, prokurori apo gjyqtari. Është kërkesë për llogaridhënie. Institucionet nuk duhet të gjykohen vetëm nga ligjet që kanë në letër, por edhe nga aftësia për t'i zbatuar ato në çastet kur jeta e një qytetari është në rrezik.
Nëse hetimet vërtetojnë neglizhencë, mosveprim apo shkelje të detyrës, përgjegjësia duhet të jetë konkrete dhe proporcionale. Nëse nuk vërtetohen, publiku duhet të marrë shpjegime të qarta mbi bazën e fakteve. Në të dyja rastet, qëllimi duhet të jetë drejtësia dhe përmirësimi i sistemit, jo vetëm qetësimi i zemërimit publik. Sepse drejtësia nuk është vetëm dënimi i autorit pas krimit. Ajo është edhe mbrojtja e personit që paralajmëron se mund të bëhet viktimë e krimit.
Fëmijët në mes të dhunës: viktima që shpesh nuk i shohim
Kur flasim për dhunën në familje, vëmendja përqendrohet me të drejtë te gruaja që e përjeton atë. Por ekziston edhe një kategori tjetër viktimash që shpesh mbeten në hije: fëmijët që rriten në një mjedis të mbushur me frikë, kërcënime dhe poshtërim.
Fëmija që dëgjon britma, sheh goditje ose e kupton se njëri prind jeton nën kontrollin e tjetrit, nuk është thjesht dëshmitar i një konflikti. Ai mund të përjetojë pasiguri të thellë, ankth dhe ndjenjën se shtëpia nuk është vend i sigurt.
Edhe kur dhuna nuk drejtohet drejtpërdrejt ndaj tij, ai mund të ndikohet nga ajo që sheh dhe dëgjon. Mund të mësojë se problemet zgjidhen me forcë, se dashuria shoqërohet me frikë ose se njeriu më i fuqishëm ka të drejtë të vendosë për të gjithë.
Fëmijët nuk duhet të përdoren si mjete presioni ndaj nënës. Kërcënimet për t'ia marrë fëmijët, për ta shkëputur nga ta ose për t'i përdorur në konfliktin ndërmjet prindërve mund të bëhen forma të dhunës psikologjike dhe të kontrollit.
Në rastet e ndarjes, institucionet duhet të veprojnë me kujdes të veçantë për të mbrojtur interesin më të mirë të fëmijës dhe sigurinë e prindit të rrezikuar. Marrëdhënia prindërore dhe e drejta për kontakt me fëmijën duhet të trajtohen sipas ligjit dhe rrethanave konkrete, jo si armë për ta detyruar një grua të qëndrojë në një marrëdhënie të dhunshme.
Pas një vrasjeje, fëmijët që humbin nënën mund të përballen me trauma të rënda dhe me një të ardhme të pasigurt. Edhe familjet e tyre kanë nevojë për mbështetje profesionale, psikologjike dhe sociale. Prandaj, parandalimi i dhunës ndaj grave nuk është vetëm çështje e marrëdhënies ndërmjet dy të rriturve. Është edhe çështje e mbrojtjes së fëmijërisë dhe e së ardhmes së shoqërisë.
Pse gratë nuk largohen gjithmonë nga marrëdhëniet e dhunshme?
Në diskutimet publike dëgjohet shpesh pyetja: “Pse nuk u largua më herët?” ose “Pse u kthye në shtëpi?” Këto pyetje, të bëra pa kuptuar rrethanat, mund ta zhvendosin përgjegjësinë nga dhunuesi te viktima.
Largimi nga një marrëdhënie e dhunshme nuk është gjithmonë i thjeshtë. Një grua mund të përballet me frikën për jetën e saj, me kërcënime ndaj fëmijëve, me varësi ekonomike, me mungesë strehimi, me presion familjar ose me shqetësimin se dhunuesi do ta përshkallëzojë dhunën kur ajo të largohet.
Mund të ketë kaluar vite duke shpresuar se sjellja e partnerit do të ndryshojë. Mund të jetë përpjekur të kërkojë ndihmë, të pajtohet ose të ruajë stabilitetin e fëmijëve. Mund të mos ketë pasur informacion për shërbimet që mund ta mbështesin. Prandaj, nuk duhet ta masim vuajtjen e saj me pyetjen pse nuk mori vendimin që ne, nga larg, na duket i lehtë.
Po ashtu, largimi nuk duhet paraqitur si garanci absolute sigurie. Në disa raste, ndarja ose përpjekja për t'u larguar mund ta rrisë rrezikun dhe kërkon planifikim profesional e mbështetje të përshtatshme.
Kjo nuk do të thotë se gruaja është e pafuqishme. Përkundrazi, shumë gra bëjnë përpjekje të jashtëzakonshme për të mbrojtur veten dhe fëmijët e tyre. Por përgjegjësia për sigurinë nuk mund të vendoset vetëm mbi supet e tyre.
Një grua që kërkon ndihmë nuk duhet të detyrohet të bindë çdo institucion, çdo familjar dhe çdo zyrtar se frika e saj është e vërtetë. Institucionet duhet ta vlerësojnë rrezikun profesionalisht, të marrin masa proporcionale dhe të mos e lënë viktimën të përballet e vetme me personin që e kërcënon.
Pyetja nuk duhet të jetë vetëm: “Pse nuk u largua?” Pyetja duhet të jetë edhe: “Çfarë i ofruam ne që ajo të mund të largohej e sigurt, nëse kjo ishte zgjidhja e nevojshme?”
Një shoqëri që hesht bëhet pjesë e problemit
Kur një grua vritet, shoqëria tronditet. Në rrjetet sociale shfaqen zemërimi, ngushëllimet, dënimet morale dhe kërkesat për drejtësi. Për disa ditë flitet për rastin, kërkohen përgjegjësi dhe premtohen ndryshime.
Pastaj, vjen një lajm tjetër. Zemërimi zbehet, vëmendja zhvendoset dhe problemet që e bënë të mundur tragjedinë mbeten shpesh të pazgjidhura. Kjo është një nga dobësitë tona më të mëdha: reagojmë fort pas vdekjes, por nuk ndërtojmë gjithmonë mekanizma po aq të fortë përpara saj.
Heshtja nuk është gjithmonë e njëjtë me fajin juridik. Jo çdo qytetar që nuk ndërhyn mund të mbahet përgjegjës për një krim. Por heshtja shoqërore, kur shndërrohet në zakon dhe në kulturë, mund të krijojë një mjedis ku dhunuesi mendon se do të tolerohet dhe viktima se nuk do të besohet.
Duhet të mësojmë të mos i minimizojmë kërcënimet, të mos e pyesim viktimën se çfarë ka bërë për ta zemëruar dhunuesin dhe të mos i kërkojmë asaj ta ruajë qetësinë e familjes duke sakrifikuar sigurinë e vet.
Duhet të ndërhyjmë me përgjegjësi, duke mos e vënë veten ose viktimën në rrezik, por duke kërkuar ndihmë nga shërbimet kompetente dhe duke mos e trajtuar dhunën si çështje që duhet mbajtur e fshehtë.
Një shoqëri matet jo vetëm me ligjet që miraton, me institucionet që ndërton apo me fjalët që përdor në ditët e zisë. Ajo matet edhe me mënyrën se si i trajton njerëzit që nuk kanë fuqi të mjaftueshme për ta mbrojtur veten.
Nëse duam të jemi shoqëri e drejtë, duhet ta kuptojmë se dinjiteti i gruas nuk varet nga statusi i saj martesor, nga bindjet e saj, nga veshja, nga mënyra si jeton apo nga vendimet që merr. Ajo ka dinjitet sepse është njeri. Asnjë grua nuk duhet të vdesë për shkak se ka kërkuar të jetë e lirë, e sigurt dhe e respektuar.
Përfundim: Mos pritni që një grua të vritet për ta besuar
Rasti i Arlinda Zekajt na detyron të përballemi me një të vërtetë të hidhur: një grua mund të kërkojë ndihmë dhe përsëri të mbetet e ekspozuar ndaj rrezikut. Pikërisht për këtë arsye, sistemi i mbrojtjes duhet të vlerësohet jo vetëm nga procedurat që ka ndjekur, por edhe nga aftësia e tij për ta parandaluar një rezultat fatal.
Përgjegjësia penale për vrasjen duhet të përcaktohet nga organet e drejtësisë mbi bazën e provave. Përgjegjësitë institucionale duhet të hetohen paanshmërisht. Por përgjegjësia shoqërore është tashmë një çështje që nuk mund ta shmangim.
A fillon dhuna në familje? Shpesh, ajo zhvillohet brenda saj. A mund të ushqehet nga edukimi i gabuar në fëmijëri? Po, në disa raste, kur fëmija mëson se forca është mënyra për të sunduar. A ndikon mungesa e arsimit? Mund të ndikojë, por asnjë diplomë nuk e garanton karakterin dhe asnjë mungesë diplome nuk e justifikon dhunën.
A mund të ndikojnë interpretimet fetare që e paraqesin gruan si të nënshtruar ndaj dhunës? Po, kur përdoren për të normalizuar kontrollin dhe abuzimin. Por kjo nuk justifikon fajësimin e të gjithë besimtarëve apo të një feje të tërë.
Mos pritni që një grua të vritet për ta besuar. Mos pritni një funeral për të kërkuar përgjegjësi. Mos pritni tragjedinë e radhës për të ndryshuar atë që mund të ndryshohet sot./Bota Sot